هوش مصنوعی فقط به مدل‌های زبانی، پردازنده‌های قدرتمند و نرم‌افزارهای پیشرفته محدود نمی‌شود؛ پشت هر پاسخ هوشمند، زیرساختی عظیم از سرورها، تجهیزات شبکه، سامانه‌های خنک‌کننده و سیستم‌های تأمین برق قرار دارد. حالا یک ارزیابی تازه هشدار می‌دهد که گسترش این زیرساخت‌ها می‌تواند موج بزرگی از زباله‌های الکترونیکی را در سال‌های آینده ایجاد کند.

بر اساس ارزیابی منتشرشده از سوی شبکه اقدام بازل (Basel Action Network یا BAN)، بین سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۵۰ ممکن است حدود ۳۹۵ تا ۶۱۷ میلیون تن تجهیزات الکترونیکی مرتبط با هوش مصنوعی از چرخه استفاده خارج شوند. این سازمان هشدار می‌دهد که اگر روند توسعه مراکز داده با سرعت فعلی ادامه پیدا کند، حجم پسماندهای الکترونیکی می‌تواند به‌شدت افزایش یابد؛ درحالی‌که ظرفیت مدیریت ایمن و بازیافت این تجهیزات همچنان یک چالش جدی است. 

این پیش‌بینی فقط به سرورها و تراشه‌های هوش مصنوعی مربوط نیست. کابل‌ها، تجهیزات شبکه، سامانه‌های برق، باتری‌های پشتیبان و تجهیزات خنک‌کننده نیز بخشی از این تصویر بزرگ هستند؛ زیرساخت‌هایی که برای فعالیت مراکز داده ضروری‌اند، اما ممکن است با تغییر نسل فناوری یا افزایش ظرفیت محاسباتی زودتر از انتظار کنار گذاشته شوند.

فهرست مطالب

• چرا هوش مصنوعی زباله الکترونیکی بیشتری تولید می‌کند؟

• آمار نگران‌کننده پسماندهای مرتبط با هوش مصنوعی

• زباله‌های هوش مصنوعی فقط سرورها و تراشه‌ها نیستند

• چرا تجهیزات مراکز داده زودتر از انتظار کنار گذاشته می‌شوند؟

• خطر مواد سمی و دشواری بازیافت

• پسماندهای الکترونیکی و امنیت اطلاعات

• انتقال زباله‌های الکترونیکی به کشورهای دیگر

• راهکارهای کاهش پسماند هوش مصنوعی

• آینده هوش مصنوعی بدون مدیریت پسماند چه خواهد شد؟

• سؤالات متداول

چرا هوش مصنوعی زباله الکترونیکی بیشتری تولید می‌کند؟ 

هرچه استفاده از هوش مصنوعی گسترش پیدا می‌کند، نیاز به توان پردازشی بیشتر نیز افزایش می‌یابد. اجرای مدل‌های پیشرفته، آموزش سامانه‌های هوشمند و پاسخ‌گویی به درخواست میلیون‌ها کاربر به مراکز داده‌ای نیاز دارد که از تعداد زیادی سرور، پردازنده‌های گرافیکی، تجهیزات ارتباطی و سامانه‌های تأمین انرژی تشکیل شده‌اند.

این تجهیزات همیشگی نیستند. برخی از آن‌ها به دلیل فرسودگی، برخی به دلیل هزینه نگهداری و برخی دیگر به علت عرضه فناوری‌های جدیدتر از چرخه استفاده خارج می‌شوند.

برای مثال، ممکن است یک مرکز داده هنوز سرورهایی داشته باشد که از نظر فیزیکی سالم هستند؛ اما تجهیزات آن دیگر عملکرد یا بهره‌وری موردنیاز برای اجرای نسل تازه مدل‌های هوش مصنوعی را ارائه نکنند. در چنین شرایطی، شرکت‌ها ممکن است به جای تعمیر یا استفاده مجدد، تجهیزات جدیدتری خریداری کنند.

این روند سه پیامد مهم دارد:

• افزایش تقاضا برای تولید تجهیزات الکترونیکی جدید؛

• افزایش مصرف مواد خام و انرژی در زنجیره تولید؛

• افزایش حجم تجهیزاتی که باید تعمیر، بازیافت یا دفع شوند.

بنابراین، ارزیابی اثرات زیست‌محیطی هوش مصنوعی نباید فقط به میزان برق مصرفی یا آب موردنیاز برای خنک‌کردن مراکز داده محدود شود. سرنوشت سخت‌افزارها پس از پایان استفاده نیز بخش مهمی از هزینه زیست‌محیطی این فناوری است.

آمار نگران‌کننده پسماندهای مرتبط با هوش مصنوعی

ارزیابی شبکه اقدام بازل، با درنظرگرفتن دامنه گسترده‌تری از تجهیزات مراکز داده، تصویری متفاوت از برآوردهای محدودتر قبلی ارائه می‌دهد.

منبع: ارزیابی شبکه اقدام بازل؛ ارقام، پیش‌بینی‌های مبتنی بر فرض‌های مدل هستند و آمار قطعی پسماند تولیدشده در آینده محسوب نمی‌شوند. 

نکته مهم این است که عدد ۳۹۵ تا ۶۱۷ میلیون تن، برآورد تجمعی برای تجهیزات الکترونیکی مرتبط با زیرساخت هوش مصنوعی در یک بازه ۲۵ ساله است؛ نباید آن را با مقدار پسماند تولیدشده در یک سال یا وزن زباله‌های جهان در حال حاضر اشتباه گرفت.

همچنین پیش‌بینی ۸٫۶ تا ۱۳٫۱ میلیون تن در سال ۲۰۳۰، به معنای قطعی‌بودن این میزان نیست. سرعت ساخت مراکز داده، عمر واقعی تجهیزات، میزان استفاده مجدد و روش‌های مدیریت پسماند می‌توانند نتیجه نهایی را تغییر دهند.

زباله‌های هوش مصنوعی فقط سرورها و تراشه‌ها نیستند 

وقتی از سخت‌افزار هوش مصنوعی صحبت می‌شود، معمولاً تصویر سرورهای بزرگ و پردازنده‌های گرافیکی در ذهن شکل می‌گیرد. بااین‌حال، این تجهیزات تنها بخشی از زیرساخت فیزیکی یک مرکز داده را تشکیل می‌دهند.

برای فعالیت یک مرکز داده، مجموعه‌ای از تجهیزات دیگر نیز ضروری است:

• تجهیزات شبکه: برای ارتباط میان سرورها و انتقال داده‌ها؛

• سامانه‌های برق: برای تأمین و توزیع انرژی در میان تجهیزات؛

• سیستم‌های خنک‌کننده: برای کنترل دمای سخت‌افزارها؛

• باتری‌ها و برق پشتیبان: برای کاهش خطر اختلال در زمان قطعی برق؛

• رک‌ها و کابل‌ها: برای نصب، سازمان‌دهی و اتصال تجهیزات؛

• تجهیزات ذخیره‌سازی: برای نگهداری داده‌ها و پشتیبانی از پردازش‌ها.

گزارش شبکه اقدام بازل تأکید می‌کند که بررسی صرف سرورها و پردازنده‌های گرافیکی، بخش بزرگی از تجهیزات فیزیکی موردنیاز مراکز داده را از محاسبات خارج می‌کند. به همین دلیل، ارزیابی گسترده‌تر این سازمان به برآورد بالاتری از حجم تجهیزات خارج‌شده از چرخه استفاده رسیده است. 

این موضوع از یک جهت اهمیت دارد: حتی اگر شرکت‌ها در آینده پردازنده‌های کم‌مصرف‌تری تولید کنند، همچنان باید برای مدیریت سایر تجهیزات مرکز داده نیز برنامه داشته باشند.

چرا تجهیزات مراکز داده زودتر از انتظار کنار گذاشته می‌شوند؟ 

یکی از عوامل افزایش احتمالی پسماندهای الکترونیکی، سرعت تغییر فناوری است.

در بسیاری از صنایع، تجهیزات تا زمانی که از نظر فنی کار می‌کنند مورد استفاده قرار می‌گیرند. اما در بازار رقابتی هوش مصنوعی، صرفاً سالم‌بودن یک سرور ممکن است برای ادامه استفاده از آن کافی نباشد. شرکت‌ها برای کاهش زمان پردازش، افزایش ظرفیت و اجرای مدل‌های جدیدتر به سخت‌افزار قدرتمندتری نیاز پیدا می‌کنند.

برای مثال، یک شرکت ممکن است سروری را که هنوز کار می‌کند، به دلیل مصرف انرژی بیشتر یا توان پردازشی پایین‌تر نسبت به نسل جدید کنار بگذارد. در این حالت، دستگاه لزوماً خراب نشده است؛ بلکه از نظر اقتصادی یا عملیاتی دیگر انتخاب اول شرکت نیست.

این وضعیت را می‌توان در چند عامل خلاصه کرد:

بااین‌حال، نباید فرض کرد همه تجهیزات مراکز داده در یک بازه زمانی ثابت از رده خارج می‌شوند. عمر واقعی هر دستگاه به نوع سخت‌افزار، شدت استفاده، شرایط نگهداری، امکان تعمیر و نیاز عملیاتی مرکز داده بستگی دارد.

خطر مواد سمی و دشواری بازیافت 

پسماندهای الکترونیکی صرفاً مجموعه‌ای از دستگاه‌های قدیمی نیستند. برخی از این تجهیزات می‌توانند حاوی مواد خطرناکی باشند که در صورت شکستن، سوزاندن یا دفع غیراصولی، سلامت انسان و محیط زیست را تهدید می‌کنند.

از جمله موادی که ممکن است در برخی تجهیزات الکترونیکی یافت شوند، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سرب؛

• جیوه؛

• کادمیم؛

• برخی ترکیبات شیمیایی ماندگار در محیط زیست.

وجود این مواد در همه قطعات یکسان نیست و به نوع دستگاه و اجزای سازنده آن بستگی دارد. بااین‌حال، مدیریت نامناسب پسماندهای حاوی مواد خطرناک می‌تواند به آلودگی خاک و آب منجر شود و خطر تماس انسان با آلاینده‌ها را افزایش دهد.

از سوی دیگر، تجهیزات الکترونیکی حاوی مواد ارزشمندی مانند مس و برخی فلزات مورد استفاده در قطعات الکترونیکی نیز هستند. بازیابی این مواد می‌تواند نیاز به استخراج منابع جدید را کاهش دهد؛ اما جداسازی آن‌ها همیشه ساده نیست و به زیرساخت مناسب، فناوری بازیافت و رعایت استانداردهای ایمنی نیاز دارد.

به همین دلیل، دورریختن تجهیزات به‌جای تعمیر یا بازیافت اصولی، هم می‌تواند خطر زیست‌محیطی ایجاد کند و هم باعث از دست رفتن مواد قابل استفاده شود.

پسماندهای الکترونیکی و امنیت اطلاعات

یکی از جنبه‌های کمتر دیده‌شده تجهیزات از رده خارج‌شده مراکز داده، مسئله امنیت اطلاعات است.

سرورها، تجهیزات ذخیره‌سازی و برخی دستگاه‌های شبکه ممکن است اطلاعات حساس یا تنظیمات داخلی سازمان‌ها را در خود نگه دارند. این اطلاعات می‌توانند شامل داده‌های مشتریان، فایل‌های سازمانی، تنظیمات شبکه، اطلاعات پیکربندی و سایر داده‌های محرمانه باشند.

اگر تجهیزات بدون پاک‌سازی امن اطلاعات از چرخه استفاده خارج شوند، احتمال افشای داده‌ها افزایش می‌یابد. این خطر حتی زمانی وجود دارد که دستگاه دیگر برای پردازش‌های سنگین هوش مصنوعی مناسب نباشد.

به همین دلیل، فرایند خروج تجهیزات از مراکز داده باید فقط به انتقال فیزیکی یا تحویل دستگاه به شرکت بازیافت محدود نشود. یک فرایند مناسب می‌تواند شامل این مراحل باشد:

۱. شناسایی دستگاه‌ها و ثبت مشخصات آن‌ها؛
۲. تعیین وضعیت اطلاعات ذخیره‌شده؛
۳. پاک‌سازی امن داده‌ها یا ازبین‌بردن رسانه ذخیره‌سازی در صورت لزوم؛
۴. ثبت و مستندسازی انتقال تجهیزات؛
۵. انتخاب مسیر مناسب برای تعمیر، استفاده مجدد یا بازیافت.

در نتیجه، مدیریت پسماند الکترونیکی و امنیت سایبری دو موضوع جدا از هم نیستند. هر سازمانی که تجهیزات محاسباتی را از رده خارج می‌کند، باید هم به محیط زیست و هم به حفاظت از اطلاعات توجه داشته باشد.

انتقال زباله‌های الکترونیکی به کشورهای دیگر 

با افزایش حجم تجهیزات از رده خارج‌شده، مسئله مقصد نهایی آن‌ها نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

برخی تجهیزات قدیمی ممکن است برای استفاده مجدد یا بازیابی قطعات به مراکز تخصصی منتقل شوند. این کار در صورت رعایت استانداردها می‌تواند مفید باشد؛ اما اگر دستگاه‌های غیرقابل استفاده به‌عنوان کالای دست‌دوم صادر شوند و در مقصد به‌صورت غیراصولی بازیافت یا دفع شوند، خطرهای زیست‌محیطی افزایش می‌یابد.

شبکه اقدام بازل از سازمان‌هایی است که بر تجارت بین‌المللی پسماندهای خطرناک و مدیریت مسئولانه تجهیزات الکترونیکی تمرکز دارد. این سازمان هشدار داده است که افزایش پسماندهای مرتبط با هوش مصنوعی، بدون برنامه مشخص برای مدیریت آن‌ها، می‌تواند فشار بیشتری بر سیستم‌های جمع‌آوری و بازیافت وارد کند. 

چالش فقط انتقال زباله نیست؛ بلکه اطمینان از این است که تجهیزات در مقصد واقعاً تعمیر یا بازیافت می‌شوند، نه اینکه در محل‌هایی با نظارت ناکافی رها شوند.

این مسئله به همکاری میان دولت‌ها، شرکت‌های فناوری، تولیدکنندگان تجهیزات و بازیافت‌کنندگان تخصصی نیاز دارد.

راهکارهای کاهش پسماند هوش مصنوعی 

افزایش احتمالی زباله‌های الکترونیکی به این معنا نیست که باید توسعه هوش مصنوعی متوقف شود. مسئله اصلی این است که رشد این فناوری با برنامه‌ریزی برای چرخه عمر تجهیزات همراه باشد.

۱. افزایش عمر مفید تجهیزات

تولیدکنندگان و اپراتورهای مراکز داده می‌توانند در صورت امکان، به‌جای جایگزینی سریع تجهیزات، از ارتقا، تعمیر و نگهداری پیشگیرانه استفاده کنند. هرچه عمر مفید سخت‌افزار افزایش یابد، نیاز به تولید و خرید تجهیزات جدید نیز می‌تواند کاهش پیدا کند.

۲. طراحی قابل تعمیر و بازیافت

طراحی قطعات به‌گونه‌ای که تعمیر، تعویض و جداسازی آن‌ها آسان‌تر باشد، می‌تواند هزینه نگهداری را کاهش دهد و بازیابی مواد ارزشمند را ساده‌تر کند.

۳. استفاده مجدد از سخت‌افزارهای سالم

تجهیزاتی که برای اجرای سنگین‌ترین مدل‌های هوش مصنوعی مناسب نیستند، ممکن است همچنان برای کارهای سبک‌تر، آزمایشگاه‌ها یا برخی کاربردهای سازمانی قابل استفاده باشند. ارزیابی فنی پیش از کنارگذاشتن دستگاه می‌تواند از تبدیل زودهنگام آن به پسماند جلوگیری کند.

۴. بازیافت تخصصی تجهیزات

تجهیزات غیرقابل استفاده باید به مراکز معتبر و مجهز سپرده شوند تا قطعات قابل استفاده و مواد ارزشمند از آن‌ها جدا شوند و اجزای خطرناک نیز به‌صورت ایمن مدیریت شوند.

۵. پاک‌سازی امن اطلاعات

پیش از انتقال یا بازیافت تجهیزات، باید اطلاعات ذخیره‌شده با روش مناسب پاک‌سازی شود. این کار احتمال نشت اطلاعات محرمانه و سوءاستفاده از داده‌های باقی‌مانده را کاهش می‌دهد.

۶. شفافیت در گزارش‌دهی

شرکت‌های بزرگ فناوری می‌توانند درباره تعداد تجهیزات خارج‌شده از چرخه استفاده، میزان تعمیر و استفاده مجدد، روش‌های بازیافت و مقصد نهایی دستگاه‌ها اطلاعات شفاف‌تری منتشر کنند. چنین گزارش‌هایی امکان ارزیابی بهتر عملکرد زیست‌محیطی شرکت‌ها را فراهم می‌کنند.

ساخت مراکز داده و توسعه مدل‌های هوش مصنوعی احتمالاً در سال‌های آینده ادامه پیدا می‌کند؛ زیرا شرکت‌ها، دولت‌ها و کاربران به‌طور فزاینده‌ای از این فناوری برای پردازش داده‌ها، اتوماسیون و ارائه خدمات دیجیتال استفاده می‌کنند.

اما هرچه این زیرساخت‌ها بزرگ‌تر شوند، مدیریت چرخه عمر تجهیزات نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اگر برنامه‌ریزی برای تعمیر، استفاده مجدد و بازیافت هم‌پای توسعه مراکز داده پیش نرود، بخشی از هزینه‌های واقعی هوش مصنوعی به آینده منتقل خواهد شد.

در چنین شرایطی، ارزیابی عملکرد شرکت‌های فناوری نباید تنها بر تعداد کاربران، سرعت پردازش یا اندازه مدل‌های هوش مصنوعی متمرکز باشد. میزان مصرف منابع، عمر تجهیزات، شیوه مدیریت پسماند و نحوه حفاظت از اطلاعات نیز باید در این ارزیابی نقش داشته باشند.

البته پیش‌بینی‌های فعلی به معنای قطعی‌بودن ارقام اعلام‌شده نیستند. سیاست‌های زیست‌محیطی، پیشرفت فناوری بازیافت، افزایش عمر تجهیزات و تغییر الگوی توسعه مراکز داده می‌توانند حجم نهایی پسماند را تغییر دهند. بااین‌حال، برآوردهای جدید نشان می‌دهند که نادیده‌گرفتن این موضوع می‌تواند هزینه‌های سنگینی ایجاد کند.

جمع‌بندی

هوش مصنوعی می‌تواند بهره‌وری را افزایش دهد، فرایندهای پیچیده را ساده کند و فرصت‌های تازه‌ای برای کسب‌وکارها ایجاد کند؛ اما زیرساخت فیزیکی آن نیز پیامدهای زیست‌محیطی دارد.

برآورد شبکه اقدام بازل از احتمال خارج‌شدن صدها میلیون تن تجهیزات الکترونیکی مرتبط با هوش مصنوعی از چرخه استفاده تا سال ۲۰۵۰، هشداری درباره ابعاد احتمالی این چالش است. این تجهیزات فقط سرورها و تراشه‌ها نیستند؛ شبکه، برق، خنک‌کننده‌ها و سامانه‌های پشتیبان نیز بخشی از مسئله‌اند.

توسعه مسئولانه هوش مصنوعی به چیزی فراتر از ساخت مدل‌های قدرتمندتر نیاز دارد: باید از ابتدا برای تعمیر، استفاده مجدد، بازیافت و مدیریت امن تجهیزات نیز برنامه داشت.

در نهایت، معیار پیشرفت این فناوری فقط این نیست که هوش مصنوعی چه کارهایی می‌تواند انجام دهد؛ بلکه این هم اهمیت دارد که برای فراهم‌کردن این قابلیت‌ها چه میزان منابع مصرف می‌شود و پس از پایان عمر تجهیزات، چه اتفاقی برای آن‌ها می‌افتد.

سؤالات متداول 

۱. چرا گسترش هوش مصنوعی باعث افزایش زباله‌های الکترونیکی می‌شود؟

توسعه هوش مصنوعی به مراکز داده بزرگ‌تر، سرورها، پردازنده‌های گرافیکی، تجهیزات شبکه، سامانه‌های برق و خنک‌کننده نیاز دارد. با افزایش ظرفیت و ورود فناوری‌های جدید، بخشی از این تجهیزات از چرخه استفاده خارج می‌شوند و باید تعمیر، استفاده مجدد یا بازیافت شوند.

۲. طبق گزارش شبکه اقدام بازل، چه مقدار پسماند مرتبط با هوش مصنوعی ممکن است تولید شود؟

برآورد این سازمان نشان می‌دهد که بین سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۵۰ ممکن است ۳۹۵ تا ۶۱۷ میلیون تن تجهیزات الکترونیکی مرتبط با هوش مصنوعی از چرخه استفاده خارج شوند. این ارقام پیش‌بینی هستند و نتیجه قطعی آینده محسوب نمی‌شوند. 

۳. آیا زباله‌های هوش مصنوعی فقط شامل سرورها و پردازنده‌ها هستند؟

خیر. تجهیزات شبکه، کابل‌ها، رک‌ها، سامانه‌های توزیع برق، خنک‌کننده‌ها، باتری‌های پشتیبان و تجهیزات ذخیره‌سازی نیز بخشی از زیرساخت مراکز داده‌اند و باید در ارزیابی پسماندهای مرتبط با آن‌ها در نظر گرفته شوند.

۴. زباله‌های الکترونیکی چه خطراتی برای محیط زیست دارند؟

برخی تجهیزات ممکن است حاوی موادی مانند سرب، جیوه یا کادمیم باشند. در صورت دفع یا بازیافت غیراصولی، این مواد می‌توانند خاک و آب را آلوده کنند و سلامت انسان را به خطر بیندازند.

۵. چگونه می‌توان زباله‌های الکترونیکی مراکز داده را کاهش داد؟

افزایش عمر مفید تجهیزات، تعمیر سخت‌افزار، استفاده مجدد از دستگاه‌های سالم، طراحی قابل بازیافت، بازیابی مواد ارزشمند و سپردن تجهیزات غیرقابل استفاده به مراکز معتبر بازیافت از راهکارهای مهم هستند.

۶. ارتباط پسماندهای مراکز داده با امنیت سایبری چیست؟

سرورها و تجهیزات ذخیره‌سازی ممکن است حاوی داده‌های حساس باشند. اگر پیش از فروش مجدد یا بازیافت، اطلاعات آن‌ها به‌درستی پاک‌سازی نشود، احتمال افشای اطلاعات سازمانی و سوءاستفاده از داده‌ها وجود دارد.

۷. آیا افزایش زباله‌های الکترونیکی به معنای توقف توسعه هوش مصنوعی است؟

خیر. هدف، متوقف‌کردن توسعه فناوری نیست؛ بلکه باید رشد هوش مصنوعی با مدیریت مسئولانه منابع، افزایش عمر تجهیزات، بازیافت ایمن و کاهش تولید پسماند همراه شود.