شرکت ملی پست ایران در مراسم گرامی‌داشت روز جهانی پست، با حضور مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، از مجموعه‌ای از طرح‌های فناورانه برای به‌روزرسانی خدمات پستی رونمایی کرد. در میان این طرح‌ها، نمونه اولیه ربات پستچی ایران بیش از سایر پروژه‌ها جلب توجه کرد؛ رباتی که با مشارکت شرکت‌های دانش‌بنیان توسعه یافته و قرار است امکان استفاده از روش‌های جدید توزیع مرسولات را در شهرک‌ها و مجتمع‌های مسکونی بررسی کند.

با افزایش خریدهای اینترنتی و رشد حجم مرسولات، شرکت‌های پستی به راهکارهایی نیاز دارند که پردازش و تحویل بسته‌ها را دقیق‌تر و کارآمدتر کنند. ربات‌های تحویل مرسوله، تجهیزات هوشمند تفکیک بسته‌ها و سامانه‌های مکان‌محور از جمله فناوری‌هایی هستند که می‌توانند در این مسیر نقش داشته باشند.

بااین‌حال، رونمایی از ربات پستچی ایران به معنای آغاز فعالیت گسترده این ربات‌ها در سراسر کشور نیست. این محصول در مرحله نمونه اولیه معرفی شده و اطلاعات کاملی درباره مشخصات فنی، میزان خودکاربودن عملکرد، ظرفیت حمل بسته و زمان آغاز بهره‌برداری عمومی آن منتشر نشده است.

فهرست مطالب

• ربات پستچی ایران چیست و چه هدفی دارد؟

• ربات پستچی چگونه کار می‌کند؟

• قابلیت‌ها و محدودیت‌های ربات پستچی

• تجهیزات هوشمند پردازش بسته‌ها

• سامانه نشانیت و نقش اطلاعات مکانی

• وب‌اپلیکیشن پست من چه کاربردی دارد؟

• نوسازی ناوگان و زیرساخت‌های پستی

• آیا ربات‌ها جایگزین مأموران پست می‌شوند؟

• جمع‌بندی

• سؤالات متداول

ربات پستچی ایران چیست و چه هدفی دارد؟

شرکت ملی پست ایران نمونه اولیه ربات پستچی را با مشارکت شرکت‌های دانش‌بنیان معرفی کرده است. کاربرد هدف‌گذاری‌شده برای این ربات، توزیع مرسولات در محیط‌هایی مانند شهرک‌ها و مجتمع‌های مسکونی است؛ مکان‌هایی که تعداد زیادی واحد مسکونی در محدوده‌ای مشخص قرار دارند و تحویل بسته‌ها می‌تواند به برنامه‌ریزی دقیق نیاز داشته باشد.

در چنین محیط‌هایی، استفاده از یک ربات تحویل مرسوله می‌تواند به‌عنوان راهکاری برای جابه‌جایی بسته‌ها میان نقاط مشخص بررسی شود. در صورت موفقیت آزمایش‌ها، این فناوری ممکن است بخشی از فرایند توزیع را خودکار کند و شیوه تحویل مرسولات را تغییر دهد.

بااین‌حال، جزئیات مهمی درباره ربات معرفی‌شده همچنان نامشخص است؛ از جمله اینکه آیا به‌صورت مستقل حرکت می‌کند، چه میزان دخالت انسانی نیاز دارد و بسته‌ها را دقیقاً چگونه به گیرندگان تحویل می‌دهد.

بنابراین، در شرایط فعلی بهتر است این پروژه را گامی آزمایشی در مسیر توسعه پست هوشمند بدانیم، نه سامانه‌ای که تمام مراحل تحویل مرسولات را به‌صورت خودکار انجام می‌دهد.

ربات پستچی چگونه کار می‌کند؟

اطلاعات فنی منتشرشده درباره نمونه اولیه ربات پستچی ایران محدود است و هنوز نمی‌توان فرایند عملیاتی دقیق آن را مشخص کرد. بااین‌حال، برای درک کاربرد چنین فناوری‌ای می‌توان مراحل معمول فعالیت یک ربات تحویل مرسوله را بررسی کرد.

یک سامانه رباتیک برای تحویل بسته در محیط‌های مسکونی ممکن است از چند مرحله تشکیل شود:

۱. دریافت مرسوله: بسته پس از پردازش در مرکز پستی، برای انتقال به محدوده موردنظر آماده می‌شود.

۲. تعیین مقصد: اطلاعات نشانی و مقصد مرسوله برای برنامه‌ریزی مسیر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

۳. حرکت در محیط تعیین‌شده: ربات، در صورت برخورداری از قابلیت مسیریابی خودکار، می‌تواند در مسیرهای تعریف‌شده حرکت کند و از حسگرها یا سامانه‌های موقعیت‌یابی برای تشخیص موانع کمک بگیرد.

۴. هماهنگی با گیرنده: سامانه می‌تواند در طراحی‌های پیشرفته از روش‌هایی مانند اعلان دیجیتال، کد تحویل یا احراز هویت برای هماهنگی تحویل استفاده کند.

۵. تحویل و ثبت وضعیت: پس از تحویل مرسوله، وضعیت آن در سامانه ثبت می‌شود تا امکان پیگیری فرایند وجود داشته باشد.

این مراحل، نمونه‌ای از نحوه عملکرد متداول ربات‌های تحویل مرسوله هستند و نباید آنها را فهرست قابلیت‌های تأییدشده ربات پستچی ایران تلقی کرد. هنوز مشخص نیست نمونه معرفی‌شده دقیقاً از کدام‌یک از این امکانات بهره می‌برد.

قابلیت‌ها و محدودیت‌های ربات پستچی

برای ارزیابی ارزش عملیاتی این پروژه، باید میان هدف طراحی ربات، قابلیت‌های رایج در این دسته از فناوری‌ها و امکانات تأییدشده محصول تفاوت قائل شد.

این موارد نشان می‌دهند که موفقیت ربات پستچی تنها به حرکت‌کردن آن وابسته نیست. ایمنی در محیط‌های شلوغ، مدیریت بسته‌ها، حفاظت از اطلاعات گیرندگان و هماهنگی با زیرساخت‌های پستی نیز برای استفاده عملیاتی اهمیت دارند.

تجهیزات هوشمند پردازش بسته‌ها؛ بخش دیگر تحول شبکه پستی

هوشمندسازی شبکه پستی فقط به ربات‌های تحویل مرسوله محدود نمی‌شود. بخش مهمی از این فرایند به مراکز پردازش و تفکیک بسته‌ها مربوط است؛ جایی که مرسولات بر اساس مقصد و مسیر انتقال دسته‌بندی می‌شوند.

در مراسم معرفی طرح‌های جدید، سه مرکز سورتینگ و پنج تونل اسکنر در هشت استان کشور به بهره‌برداری رسیدند. همچنین از سامانه تجمیع داده‌های سورتینگ رونمایی شد و مرکز پایش و راهبری هوشمند شبکه پستی کشور فعالیت خود را آغاز کرد.

سورتینگ چیست؟

سورتینگ به فرایند تفکیک مرسولات بر اساس مقصد، مسیر یا ویژگی‌های عملیاتی گفته می‌شود. در مراکز مجهز به تجهیزات خودکار، بسته‌ها می‌توانند با کمک سامانه‌های اسکن و پردازش اطلاعات شناسایی و به مسیر مناسب هدایت شوند.

تونل‌های اسکنر نیز می‌توانند در ثبت اطلاعات مرسوله و بهبود فرایند پردازش نقش داشته باشند. در کنار آنها، سامانه تجمیع داده‌ها امکان گردآوری اطلاعات عملیاتی را فراهم می‌کند و مرکز پایش می‌تواند به بررسی وضعیت شبکه کمک کند.

اگر این زیرساخت‌ها به‌صورت یکپارچه و مؤثر به کار گرفته شوند، امکان رصد بهتر مرسولات، شناسایی گلوگاه‌های پردازش و برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای جابه‌جایی بسته‌ها فراهم خواهد شد. البته میزان افزایش سرعت یا کاهش خطا باید با آمار عملکرد واقعی سنجیده شود.

سامانه «نشانیت»؛ نقش اطلاعات مکانی در تحویل دقیق‌تر مرسولات

یکی دیگر از طرح‌های معرفی‌شده، سامانه «نشانیت» است که با زیرساخت ملی نشانی‌گذاری مکان‌محور یا GNAF ارتباط دارد. این زیرساخت برای استانداردسازی اطلاعات نشانی و پیوند دادن آنها به موقعیت جغرافیایی مکان‌ها توسعه یافته است.

دقت اطلاعات نشانی در خدمات پستی اهمیت زیادی دارد. ناقص‌بودن نشانی، نبود پلاک مشخص یا دشواری پیدا کردن محل تحویل می‌تواند فرایند توزیع مرسولات را پیچیده‌تر کند. داده‌های مکانی استاندارد می‌توانند به شناسایی بهتر مقصد و کاهش ابهام در نشانی‌ها کمک کنند.

بر اساس آمار اعلام‌شده در گزارش این طرح، پوشش ژئوکد روستایی از حدود چهار درصد به ۷۷ درصد افزایش یافته است. ژئوکدینگ فرایندی است که طی آن اطلاعات یک مکان به مختصات جغرافیایی آن پیوند داده می‌شود. تکمیل این فرایند تا آذر ۱۴۰۵ هدف‌گذاری شده است.

از دیگر اقدامات اعلام‌شده در این حوزه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• اجرای طرح نشانی‌گذاری مجازی معابر بی‌نام و اماکن فاقد پلاک در ۱۲۰ شهر و بیش از ۶۰ روستا

• توسعه لایه نقشه با مشارکت بخش خصوصی

• امضای تفاهم‌نامه با پلتفرم «نشان»

اهمیت این اقدامات فراتر از خدمات پستی است. اطلاعات مکانی دقیق می‌توانند در خدمات شهری، امدادرسانی و سایر سرویس‌هایی که به شناسایی موقعیت نیاز دارند نیز کاربرد داشته باشند؛ البته هر کاربرد به کیفیت داده‌ها و نحوه دسترسی و استفاده از آنها بستگی دارد.

وب‌اپلیکیشن «پست من» چه کاربردی دارد؟

در بخش خدمات دیجیتال، وب‌اپلیکیشن «پست من» نیز معرفی شد. هدف این سامانه، فراهم‌کردن دسترسی یکپارچه‌تر کاربران به خدمات الکترونیکی پستی و سرویس‌های مرتبط با مرسولات و نشانی‌ها عنوان شده است.

توسعه چنین سامانه‌هایی می‌تواند بخشی از فرایندهای اداری و ارتباطی را به فضای آنلاین منتقل کند. در این مدل، کاربر به‌جای مراجعه حضوری برای هر درخواست، می‌تواند از طریق بستر دیجیتال به خدمات قابل‌ارائه دسترسی داشته باشد.

بااین‌حال، برای تشریح دقیق امکانات فعلی «پست من» باید فهرست رسمی خدمات فعال آن بررسی شود. معرفی این وب‌اپلیکیشن به‌تنهایی به معنای ارائه همه خدمات پستی به‌صورت آنلاین نیست.

در کنار این سامانه، توسعه خدمات دیجیتال، ارتقای امنیت سرویس‌های الکترونیکی و گسترش دستیار پستی در پیام‌رسان سروش‌پلاس نیز در میان برنامه‌های اعلام‌شده قرار دارد.

نوسازی ناوگان و زیرساخت‌های عملیاتی پست

در کنار طرح‌های دیجیتال و رباتیک، شرکت ملی پست از اقداماتی برای تقویت زیرساخت‌های فیزیکی خود نیز خبر داده است. این اقدامات شامل ورود ۱۱۴ خودروی جدید به ناوگان، بهسازی ۱۵ هزار مترمربع از فضاهای عملیاتی و آغاز عملیات احداث دو ساختمان جدید در مریوان و سی‌سخت می‌شود.

این بخش از برنامه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا حتی پیشرفته‌ترین سامانه‌های نرم‌افزاری یا ربات‌های تحویل مرسوله نیز بدون زیرساخت حمل‌ونقل، مراکز پردازش و شبکه توزیع مناسب نمی‌توانند عملکرد مطلوبی داشته باشند.

به بیان دیگر، هوشمندسازی شبکه پستی زمانی نتیجه عملی خواهد داشت که تجهیزات پردازش، اطلاعات مکانی، ناوگان حمل‌ونقل، سامانه‌های نرم‌افزاری و فرایند تحویل به‌درستی با یکدیگر هماهنگ شوند.

آیا ربات‌های پستچی جایگزین مأموران پست می‌شوند؟

یکی از پرسش‌های مهم درباره ورود ربات‌ها به خدمات پستی، تأثیر آنها بر نقش نیروی انسانی است. تجربه عمومی در حوزه اتوماسیون نشان می‌دهد که ربات‌ها می‌توانند برخی وظایف تکراری و قابل‌استانداردسازی را بر عهده بگیرند؛ اما میزان جایگزینی نیروی انسانی به نوع فناوری و شیوه اجرای آن بستگی دارد.

در شبکه پستی، وظایفی مانند جابه‌جایی بسته‌ها در مسیرهای مشخص یا پردازش خودکار مرسولات ممکن است ظرفیت بیشتری برای خودکارسازی داشته باشند. در مقابل، رسیدگی به شرایط غیرمعمول، ارتباط با مشتریان، مدیریت مرسولات خاص و حل مشکلات تحویل ممکن است همچنان به دخالت انسان نیاز داشته باشد.

درباره ربات پستچی ایران نیز هنوز اطلاعاتی وجود ندارد که بتوان بر اساس آن میزان تأثیر این پروژه بر اشتغال یا تعداد مأموران توزیع را برآورد کرد. در مرحله فعلی، تمرکز اصلی باید بر بررسی عملکرد نمونه اولیه و مشخص‌شدن نقش آن در شبکه پستی باشد.

جمع‌بندی؛ ربات پستچی ایران چه اهمیتی دارد؟

رونمایی از نمونه اولیه ربات پستچی ایران را می‌توان یکی از نشانه‌های حرکت به‌سوی استفاده از فناوری‌های نوین در خدمات پستی دانست. بااین‌حال، اهمیت این تحول تنها به خود ربات محدود نمی‌شود؛ توسعه مراکز سورتینگ، تونل‌های اسکنر، سامانه‌های تجمیع داده، اطلاعات مکانی و خدمات دیجیتال نیز بخشی از این مسیر هستند.

در صورت اجرای هماهنگ این پروژه‌ها، شبکه پستی می‌تواند از اطلاعات دقیق‌تری برای پردازش و توزیع مرسولات استفاده کند و زمینه را برای آزمایش روش‌های جدید تحویل بسته فراهم سازد.

بااین‌وجود، ارزیابی موفقیت این برنامه به اطلاعات بیشتری نیاز دارد؛ از جمله زمان آغاز فعالیت عملیاتی ربات، ظرفیت حمل، میزان خودکاربودن عملکرد، محدوده استفاده و نتایج آزمایش‌های واقعی. تا انتشار این اطلاعات، باید میان اهداف اعلام‌شده و قابلیت‌های اثبات‌شده تفاوت قائل شد.

سؤالات متداول

۱. ربات پستچی ایران چیست؟

ربات پستچی ایران نمونه اولیه‌ای است که شرکت ملی پست با مشارکت شرکت‌های دانش‌بنیان معرفی کرده است. هدف اعلام‌شده آن، توزیع مرسولات در شهرک‌ها و مجتمع‌های مسکونی است.

۲. ربات پستچی چگونه کار می‌کند؟

جزئیات فنی عملکرد نمونه ایرانی هنوز به‌طور کامل منتشر نشده است. در ربات‌های مشابه، فرایند تحویل می‌تواند شامل دریافت بسته، تعیین مقصد، مسیریابی، هماهنگی با گیرنده و ثبت وضعیت تحویل باشد؛ اما مشخص نیست کدام‌یک از این قابلیت‌ها در نمونه ایران پیاده‌سازی شده‌اند.

۳. آیا ربات پستچی ایران فعالیت خود را در سراسر کشور آغاز کرده است؟

خیر، اطلاعات ارائه‌شده درباره رونمایی از نمونه اولیه این ربات است. برنامه استقرار گسترده و زمان بهره‌برداری عمومی آن اعلام نشده است.

۴. سامانه نشانیت چیست؟

نشانیت یکی از طرح‌های مرتبط با نشانی‌گذاری مکان‌محور است که با هدف تکمیل و استانداردسازی اطلاعات نشانی و ارتباط آنها با موقعیت جغرافیایی معرفی شده است.

۵. سامانه سورتینگ پست چه کاری انجام می‌دهد؟

سورتینگ به تفکیک و هدایت مرسولات بر اساس مقصد یا مسیر مربوط می‌شود. استفاده از تجهیزات اسکن و پردازش خودکار می‌تواند به ثبت اطلاعات و سامان‌دهی بهتر بسته‌ها کمک کند.

۶. وب‌اپلیکیشن پست من برای چیست؟

«پست من» با هدف تسهیل دسترسی کاربران به خدمات الکترونیکی پستی معرفی شده است. جزئیات امکانات فعال آن باید بر اساس اطلاعات رسمی سرویس بررسی شود.