در چنین روزی، محصولی که بعدها به تیک‌تاک تبدیل شد قدم‌های نخست خود را برداشت، نخستین مکینتاش باتری‌خور اپل معرفی شد، یک پتنت مهم در تاریخ رمزنگاری به ثبت رسید و سال‌ها پیش‌تر، یک برنامه Fortran روی IBM 704 اجرا شد.

در سوی دیگر این داستان، لونا ۱۶ روی سطح ماه فرود آمد و فقط ۱۰۱ گرم خاک ماه را به زمین بازگرداند؛ در حالی که چند سال پیش از آن، گرمان تیتوف به نخستین انسانی تبدیل شده بود که در فضا خوابید و بیش از یک شبانه‌روز در مدار زمین ماند.

وجه مشترک این اتفاق‌ها چیست؟

شاید بتوان گفت همه آن‌ها نمونه‌ای از یک ایده مشترک‌اند: فناوری زمانی متولد می‌شود که کسی حاضر شود چیزی را امتحان کند که در زمان خودش چندان بدیهی به نظر نمی‌رسید.

۲۹ شهریور و آغاز مسیری که به تیک‌تاک رسید

وقتی امروز نام تیک‌تاک را می‌شنویم، احتمالاً بیشتر از هر چیز به ویدیوهای کوتاه، اسکرول بی‌پایان و الگوریتم پیشنهاد محتوا فکر می‌کنیم.

اما ریشه این پلتفرم به یک محصول چینی بازمی‌گردد.

شرکت ByteDance در سپتامبر ۲۰۱۶ اپلیکیشن ویدیوی کوتاه خود را در چین راه‌اندازی کرد؛ محصولی که ابتدا با نام A.me معرفی شد و بعد نام Douyin را گرفت. تقریباً یک سال بعد، نسخه بین‌المللی TikTok وارد بازارهای خارج از چین شد.

بنابراین ۲۹ شهریور را می‌توان یکی از نقاط آغاز داستان تیک‌تاک دانست، اما نه به معنای تولد نسخه جهانی اپلیکیشنی که امروز کاربران سراسر دنیا می‌شناسند.

اتفاق مهم دیگری نیز در مسیر جهانی‌شدن این پلتفرم رخ داد.

ByteDance در سال ۲۰۱۷ Musical.ly را خرید و در سال ۲۰۱۸ نسخه بین‌المللی TikTok و Musical.ly را در یک پلتفرم واحد ادغام کرد. TikTok در اطلاعیه رسمی خود اعلام کرد که حساب‌ها، محتوا و دنبال‌کنندگان Musical.ly به نسخه جدید منتقل شدند.

راز مهم تیک‌تاک فقط ویدیوهای کوتاه نبود

ویدیوهای کوتاه پیش از تیک‌تاک هم وجود داشتند.

آنچه تیک‌تاک را متمایز کرد، ترکیب ویدیوهای کوتاه با سیستم پیشنهاد محتوای شخصی‌سازی‌شده بود.

در این مدل، کاربر لزوماً برای دیدن محتوای جذاب به دنبال‌کردن تعداد زیادی از دوستان یا صفحات وابسته نیست؛ الگوریتم تلاش می‌کند بر اساس رفتار کاربر، محتوایی را که احتمالاً برای او جذاب است نمایش دهد.

همین تغییر، به‌تدریج شیوه کشف محتوا در شبکه‌های اجتماعی را تحت تأثیر قرار داد.

داستان تیک‌تاک از همین‌جا یک درس مهم درباره فناوری دارد:

گاهی نوآوری نه در اختراع یک فناوری کاملاً جدید، بلکه در ترکیب متفاوت فناوری‌های موجود اتفاق می‌افتد.

مکینتاشی که «قابل حمل» بود؛ اما نه آن‌قدرها!

۳۷ سال پیش، در ۲۰ سپتامبر ۱۹۸۹، اپل Macintosh Portable را معرفی کرد؛ نخستین مکینتاش باتری‌خور این شرکت.

روی کاغذ، ایده جذاب بود: یک مکینتاش که می‌توانست بدون اتصال دائمی به برق مورد استفاده قرار گیرد.

اما وقتی مشخصات دستگاه را نگاه کنیم، مفهوم «قابل حمل» کمی متفاوت به نظر می‌رسد.

Macintosh Portable حدود ۷٫۲ کیلوگرم وزن داشت و از پردازنده Motorola 68000 با فرکانس ۱۶ مگاهرتز، یک مگابایت حافظه و نمایشگر تک‌رنگ ۶۴۰ در ۴۰۰ پیکسل استفاده می‌کرد. باتری آن نیز از نوع سرب-اسیدی بود.

برای همین، این دستگاه بعدها بیشتر با اصطلاح Luggable شناخته شد؛ یعنی چیزی که بیشتر از آنکه واقعاً سبک و قابل حمل باشد، باید آن را با خود «حمل» می‌کردید!

اما وزن بالا تنها مشکل نبود.

قیمت زیاد، ابعاد بزرگ و محدودیت‌های طراحی باعث شدند Macintosh Portable به موفقیت تجاری بزرگی تبدیل نشود. با این حال، تجربه اپل از این محصول بی‌فایده نبود و مسیر توسعه نسل‌های بعدی رایانه‌های قابل حمل این شرکت را تحت تأثیر قرار داد.

امروز وقتی لپ‌تاپ‌های بسیار سبک و باریک را می‌بینیم، مقایسه آنها با چنین محصولی یک نکته جالب را نشان می‌دهد:

فناوری همیشه با اولین تلاش به شکل نهایی خود نمی‌رسد.

گاهی یک محصول ناموفق، بخشی از مسیر رسیدن به محصول موفق بعدی است.

۱۰۱ گرم خاک؛ دستاوردی که از ماه به زمین بازگشت

در ۲۰ سپتامبر ۱۹۷۰، Luna 16 روی سطح ماه فرود آمد.

این مأموریت یکی از نقاط عطف مهم در تاریخ اکتشاف رباتیک فضا بود؛ زیرا لونا ۱۶ نخستین مأموریت رباتیکی بود که روی ماه فرود آمد، از سطح آن نمونه برداشت و نمونه را به زمین بازگرداند.

لونا ۱۶ در منطقه Mare Fecunditatis فرود آمد و عملیات نمونه‌برداری را در شرایطی انجام داد که سطح ماه در تاریکی قرار داشت.

کاوشگر با استفاده از تجهیزات حفاری خود از سطح ماه نمونه برداشت و محموله‌ای شامل حدود ۱۰۱ گرم ماده ماه را در یک کپسول به زمین بازگرداند.

این عدد شاید در نگاه اول بسیار کوچک به نظر برسد.

اما اهمیت مأموریت در وزن نمونه نبود.

۱۰۱ گرم خاک ماه نتیجه یک زنجیره پیچیده از عملیات خودکار بود:

فرود روی ماه، حفاری سطح، جمع‌آوری نمونه، برخاستن از سطح ماه، بازگشت به زمین و فرود کپسول نمونه.

همه این مراحل بدون حضور انسان روی سطح ماه انجام شد.

به همین دلیل، لونا ۱۶ فقط یک مأموریت فضایی نبود؛ نمونه‌ای مهم از توانایی انسان برای طراحی سیستم‌های رباتیکی خودکار در محیط‌های بسیار دور و دشوار بود.

و این فناوری، پایه‌ای برای مأموریت‌های نمونه‌آوری رباتیک بعدی شد.

فلاسکی که از آزمایشگاه به زندگی روزمره رسید

داستان بعضی فناوری‌ها حتی از ماه و فضا هم عجیب‌تر است.

گاهی یک اختراع از دل یک آزمایش علمی متولد می‌شود و بعدها راه خود را به خانه‌های مردم باز می‌کند.

جیمز دیوئر، شیمی‌دان و فیزیکدان اسکاتلندی، در جریان پژوهش‌های خود درباره دماهای بسیار پایین، در سال ۱۸۹۲ ظرفی با دیواره‌های شیشه‌ای تو در تو و فضای خلأ میان آنها ساخت.

این ساختار باعث می‌شد انتقال گرما کاهش پیدا کند و مواد برای مدت بیشتری سرد باقی بمانند.

دیوئر بعدها در سال ۱۸۹۸ به نخستین کسی تبدیل شد که هیدروژن مایع تولید کرد.

اما جالب‌تر اینکه خود دیوئر فلاسک را ثبت اختراع نکرد.

سال‌ها بعد، سازندگان دیگری پتانسیل تجاری این ایده را دیدند و نسخه‌ای از آن برای استفاده عمومی ساخته شد. این فناوری بعدها با نام Thermos به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شد.

امروز وقتی یک فلاسک یا بطری عایق را برای گرم یا سرد نگه‌داشتن نوشیدنی استفاده می‌کنیم، شاید کمتر به این موضوع فکر کنیم که پشت این وسیله ساده، یکی از ایده‌های مهم فیزیک حرارتی قرار دارد.

وقتی فرمول‌های ریاضی جای دستورهای پیچیده را گرفتند

۲۰ سپتامبر ۱۹۵۴ نیز در تاریخ رایانش روز مهمی بود.

در این روز، نخستین اجرای موفق یک برنامه FORTRAN روی رایانه IBM 704 انجام شد. FORTRAN که نامش از عبارت FORmula TRANslator گرفته شده بود، توسط تیمی به رهبری جان بکوس در IBM توسعه یافت.

پیش از ظهور زبان‌های سطح‌بالا، برنامه‌نویسی تا حد زیادی درگیر جزئیات نزدیک به سخت‌افزار بود.

ایده FORTRAN این بود که دانشمندان و مهندسان بتوانند مسائل ریاضی خود را با عباراتی بسیار نزدیک‌تر به زبان ریاضی بیان کنند و کامپایلر، این دستورات را به کدی تبدیل کند که رایانه بتواند اجرا کند.

البته نخستین اجرای موفق در سال ۱۹۵۴ با انتشار عمومی زبان یکسان نبود.

IBM در سال ۱۹۵۷ سیستم FORTRAN را به‌صورت رسمی عرضه کرد و نخستین کامپایلر آن برای IBM 704 در اختیار کاربران قرار گرفت.

اهمیت FORTRAN فقط در سن بالای آن نیست.

این زبان کمک کرد برنامه‌نویسی علمی از وابستگی شدید به جزئیات سخت‌افزار فاصله بگیرد و دانشمندان، مهندسان و ریاضی‌دانان بتوانند مسائل خود را مستقیماً به رایانه ارائه کنند.

جالب اینکه FORTRAN هنوز هم در برخی حوزه‌های علمی و مهندسی استفاده می‌شود.

۲۰ سپتامبر ۱۹۸۳؛ روزی که RSA به یک نقطه حقوقی مهم رسید

اگر امروز با خیال نسبتاً راحت اطلاعاتی را در اینترنت ارسال می‌کنیم، بخش مهمی از این اعتماد به تاریخ طولانی رمزنگاری مدرن بازمی‌گردد.

یکی از نام‌های مشهور این تاریخ، RSA است؛ الگوریتمی که نام خود را از نام سه خالقش، رونالد ریوست، آدی شامیر و لئونارد ادلمن گرفته است.

ایده RSA در سال ۱۹۷۷ مطرح شد و در ۲۰ سپتامبر ۱۹۸۳، پتنت شماره ۴٬۴۰۵٬۸۲۹ در ایالات متحده برای «سیستم و روش ارتباطات رمزنگاری‌شده» صادر شد.

مبنای اصلی RSA استفاده از رمزنگاری کلید عمومی است؛ روشی که امکان رمزگذاری و ایجاد امضای دیجیتال را بدون نیاز به یکسان بودن کلید محرمانه در دو طرف ارتباط فراهم می‌کند.

یکی از ایده‌های ریاضی مهم پشت این سیستم، دشواری عملی تجزیه اعداد بسیار بزرگ به عوامل اول است.

پتنت RSA در سال ۲۰۰۰ منقضی شد و این الگوریتم تا سال‌ها یکی از شناخته‌شده‌ترین نام‌ها در رمزنگاری کاربردی بود.

البته دنیای امنیت دیجیتال متوقف نمانده است.

امروزه توسعه‌دهندگان و متخصصان امنیت در حال حرکت به سمت رمزنگاری پساکوانتومی هستند تا سامانه‌های امنیتی برای تهدیدهای احتمالی ناشی از رایانش کوانتومی نیز آماده باشند.

یعنی داستان RSA یک نمونه دیگر از یک واقعیت مهم است:

هیچ فناوری امنیتی برای همیشه آخرین فناوری نخواهد بود.

مردی که نخستین شب بشر را در فضا گذراند

و اما شاید جذاب‌ترین داستان این روز، مربوط به انسانی باشد که نه در یک آزمایشگاه، نه پشت یک رایانه و نه روی زمین، بلکه در مدار زمین خوابید.

نام او گرمان تیتوف بود.

تیتوف در ۶ اوت ۱۹۶۱ با فضاپیمای Vostok 2 به مدار زمین رفت.

پرواز او حدود ۲۵ ساعت و ۱۸ دقیقه طول کشید و طی آن ۱۷ بار زمین را دور زد.

اما یک رکورد مهم دیگر نیز در این مأموریت ثبت شد:

تیتوف نخستین انسانی بود که در فضا خوابید.

او تقریباً یک مدار کامل را در خواب گذراند و پس از بیدارشدن متوجه شد بازوهایش در بی‌وزنی شناور شده‌اند و می‌توانند به کنترل‌ها و کلیدهای داخل کابین نزدیک شوند.

البته همه چیز در این مأموریت آسان نبود.

تیتوف با علائم بیماری حرکت فضایی، از جمله تهوع و سرگیجه، مواجه شد.

همین تجربه نشان داد که سفر فضایی فقط مسئله پرتاب یک انسان به مدار نیست.

اگر قرار است انسان ساعت‌ها، روزها یا حتی ماه‌ها در فضا زندگی کند، باید پرسش‌های بسیار بیشتری پاسخ داده شوند:

بدن انسان در بی‌وزنی چگونه رفتار می‌کند؟

خواب چگونه خواهد بود؟

حرکت چگونه انجام می‌شود؟

چگونه می‌توان غذا خورد، کار کرد و با محیط اطراف تعامل داشت؟

و چگونه باید یک فضاپیما را در شرایطی کنترل کرد که دیگر خبری از جاذبه معمول زمین نیست؟

ماموریت تیتوف بخشی از نخستین پاسخ‌ها به همین پرسش‌ها بود.

از یک اپلیکیشن تا مدار زمین؛ چه چیزی این داستان‌ها را به هم وصل می‌کند؟

در نگاه اول، شاید هیچ ارتباطی میان تیک‌تاک، مکینتاش Portable، لونا ۱۶، فلاسک دیوئر، FORTRAN، RSA و Vostok 2 وجود نداشته باشد.

یکی شبکه اجتماعی است.

یکی رایانه.

یکی مأموریت فضایی.

یکی ظرف آزمایشگاهی.

یکی زبان برنامه‌نویسی.

و دیگری الگوریتم رمزنگاری.

اما همه این داستان‌ها یک ویژگی مشترک دارند:

فناوری امروز نتیجه مجموعه‌ای از آزمایش‌ها، شکست‌ها، اصلاح‌ها و ایده‌هایی است که در زمان خودشان لزوماً بدیهی نبودند.

مکینتاش Portable با وجود وزن زیاد، بخشی از مسیر رایانه‌های قابل حمل را طی کرد.

FORTRAN راهی برای ساده‌تر کردن برنامه‌نویسی علمی ایجاد کرد.

RSA به توسعه کاربردهای رمزنگاری کلید عمومی کمک کرد.

لونا ۱۶ نشان داد که یک ماشین می‌تواند بدون حضور انسان روی ماه نمونه‌برداری و بازگشت نمونه را انجام دهد.

تیتوف نشان داد که زندگی انسان در مدار زمین فقط یک مسئله پرتاب نیست و بدن انسان نیز باید با محیط جدید سازگار شود.

و در نهایت، محصولی که در سال ۲۰۱۶ با نام A.me آغاز شد، بعدها در قالب Douyin و TikTok به یکی از مهم‌ترین نمونه‌های پلتفرم‌های ویدیوی کوتاه تبدیل شد.

فناوری همیشه از نقطه‌ای شروع می‌شود که هنوز کامل نیست

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های تاریخ فناوری این است که بسیاری از فناوری‌های مهم، در اولین نسخه خودشان شبیه چیزی که امروز می‌شناسیم نبودند.

اولین رایانه‌های قابل حمل سنگین بودند.

اولین زبان‌های سطح‌بالا هنوز محدودیت‌های زیادی داشتند.

اولین مأموریت‌های رباتیک ماه با امکانات امروزی قابل مقایسه نبودند.

رمزنگاری مدرن مسیر طولانی‌ای را از ایده‌های ریاضی تا زیرساخت‌های دیجیتال طی کرد.

و شبکه‌های اجتماعی امروزی نیز از پلتفرم‌هایی شکل گرفتند که در ابتدا شاید هیچ‌کس نمی‌توانست ابعاد آینده آنها را پیش‌بینی کند.

به همین دلیل، وقتی به فناوری‌های جدید نگاه می‌کنیم، شاید بهتر باشد فقط نپرسیم:

«امروز چقدر پیشرفته است؟»

گاهی سؤال مهم‌تر این است:

«این فناوری از کجا شروع شد و چه مسیر طولانی‌ای را طی کرد تا به اینجا رسید؟»

جمع‌بندی؛ یک روز، چند انقلاب فناوری

۲۹ شهریور در تقویم فناوری، مجموعه‌ای از داستان‌های متفاوت را کنار هم قرار می‌دهد.

از A.me و آغاز مسیر Douyin و TikTok گرفته تا Macintosh Portable؛ از ۱۰۱ گرم خاک ماه تا فلاسک جیمز دیوئر؛ از نخستین اجرای موفق FORTRAN تا ثبت پتنت RSA و در نهایت نخستین خواب یک انسان در مدار زمین.

هر کدام از این اتفاق‌ها بخشی از داستان بزرگ‌تری هستند؛ داستانی درباره اینکه انسان چگونه ایده‌های پیچیده را به فناوری‌های واقعی تبدیل کرده است.

گاهی یک ایده در قالب چند خط کد ظاهر می‌شود.

گاهی درون یک محفظه کوچک، ۱۰۱ گرم خاک ماه را به زمین بازمی‌گرداند.

گاهی یک فرمول ریاضی به پایه‌ای برای امنیت ارتباطات تبدیل می‌شود.

و گاهی انسانی در یک کپسول کوچک، برای نخستین بار در تاریخ بشر چشم‌هایش را می‌بندد و در حالی که زمین زیر پایش در حال چرخش است، به خواب می‌رود.

تاریخ فناوری فقط فهرستی از اختراع‌ها نیست؛ داستان تلاش انسان برای انجام کارهایی است که تا چند سال قبل، غیرممکن یا بسیار دور از دسترس به نظر می‌رسیدند.

و شاید فناوری آینده نیز امروز، در جایی میان یک آزمایشگاه، چند خط کد یا یک ایده ساده در ذهن یک نفر در حال شکل‌گرفتن باشد.

سوالات متداول 

تیک‌تاک چه سالی متولد شد؟

ریشه تیک‌تاک به سپتامبر ۲۰۱۶ بازمی‌گردد؛ زمانی که ByteDance اپلیکیشن ویدیوی کوتاه A.me را در چین راه‌اندازی کرد. این محصول بعدها با نام Douyin شناخته شد و نسخه بین‌المللی TikTok نیز در ادامه توسعه پیدا کرد.

آیا ۲۹ شهریور سالگرد جهانی تیک‌تاک است؟

نه به معنای دقیق. ۲۹ شهریور به آغاز مسیر محصولی مربوط می‌شود که در چین با نام A.me راه‌اندازی شد و بعدها به Douyin تبدیل شد. نسخه بین‌المللی TikTok حدود یک سال بعد عرضه شد و در سال ۲۰۱۸ با Musical.ly ادغام شد.

لونا ۱۶ چه دستاوردی داشت؟

لونا ۱۶ در سال ۱۹۷۰ روی ماه فرود آمد، از سطح آن نمونه‌برداری کرد و حدود ۱۰۱ گرم نمونه ماه را بدون حضور انسان در سطح ماه به زمین بازگرداند. این مأموریت یکی از نقاط عطف مهم در تاریخ اکتشاف رباتیک ماه محسوب می‌شود.

گرمان تیتوف چه رکوردی در تاریخ فضا ثبت کرد؟

گرمان تیتوف در مأموریت Vostok 2 در سال ۱۹۶۱ حدود ۲۵ ساعت و ۱۸ دقیقه در مدار زمین ماند و ۱۷ بار زمین را دور زد. او دومین انسان در مدار زمین و نخستین انسانی بود که در فضا خوابید.

FORTRAN چیست و چرا اهمیت دارد؟

FORTRAN یکی از نخستین زبان‌های برنامه‌نویسی سطح‌بالا بود که برای محاسبات علمی و مهندسی توسعه یافت. نخستین برنامه موفق آن در سال ۱۹۵۴ روی IBM 704 اجرا شد و نسخه عمومی زبان در سال ۱۹۵۷ عرضه شد.

RSA چیست؟

RSA یک سامانه رمزنگاری کلید عمومی است که توسط رونالد ریوست، آدی شامیر و لئونارد ادلمن توسعه یافت. این فناوری یکی از نقاط مهم تاریخ رمزنگاری مدرن و ارتباطات امن دیجیتال محسوب می‌شود.

Macintosh Portable چه بود؟

Macintosh Portable نخستین مکینتاش باتری‌خور اپل بود که در سال ۱۹۸۹ معرفی شد. این رایانه حدود ۷٫۲ کیلوگرم وزن داشت و با وجود محدودیت‌های طراحی و فروش، بخشی از مسیر توسعه رایانه‌های قابل حمل اپل را شکل داد.

جیمز دیوئر چه نقشی در تاریخ فناوری داشت؟

جیمز دیوئر در پژوهش‌های مربوط به دماهای بسیار پایین، ظرف خلأ دوجداره‌ای را توسعه داد که انتقال گرما را کاهش می‌داد. این فناوری بعدها در قالب فلاسک‌های عایق به استفاده عمومی راه پیدا کرد و همچنان در کاربردهای علمی و صنعتی نیز اهمیت دارد.

چرا ۲۹ شهریور در تاریخ فناوری اهمیت دارد؟

۲۹ شهریور با مجموعه‌ای از رویدادهای مهم در حوزه فناوری، رایانش، فضا، رمزنگاری و شبکه‌های اجتماعی هم‌زمان شده است؛ از آغاز مسیر تیک‌تاک و اجرای نخستین برنامه FORTRAN تا مأموریت لونا ۱۶ و نخستین خواب انسان در مدار زمین.